به گزارش اخبارکار به نقل از ایسنا، زهرا کریمی، استاد اقتصاد دانشگاه مازندران در نشست «جنگ، بازار کار و پیامدها» که به میزبانی خانه اندیشمندان علوم انسانی برگزار شد، ضمن بررسی وضعیت بازار کار ایران، اظهار کرد: برای بررسی دقیقتر آثار جنگ، ابتدا باید نگاهی به طرح نمونهگیری اشتغال و بیکاری ایران و نتایج آن در بهار ۱۴۰۵ داشته باشیم تا ببینیم از بهار ۱۴۰۴ تا بهار ۱۴۰۵ چه تحولاتی در بازار کار رخ داد. از سال ۱۳۹۰ در سرمایهگذاری کشور روند منفی جدی داشتهایم. سرمایهگذاری یکی از عوامل مهم در رشد اقتصادی، رفاه خانوارها، ظرفیت آینده اقتصاد و همچنین ایجاد فرصتهای شغلی است. ایجاد بنگاههای جدید و شکلگیری فرصتهای شغلی تازه نیازمند سرمایهگذاری است. اگر سال ۱۴۰۲ را با سال ۱۳۹۰ مقایسه کنیم، میبینیم میزان سرمایهگذاری نهتنها افزایش پیدا نکرده، بلکه به میزان قابلتوجهی کاهش یافت و این افت در بخش ماشینآلات و تجهیزات شدیدتر بوده است.
کاهش سرمایه گذاری و فرسوده شدن صنعت نفت
این استاد دانشگاه با بیان اینکه کاهش سرمایهگذاری در ماشینآلات و تجهیزات، نشانه نگرانی صاحبان سرمایه نسبت به آینده است، تصریح کرد: در بخش ساختمان نیز سرمایهگذاری کاهش پیدا کرده، اما سقوط آن کمتر از ماشینآلات و تجهیزات بوده است. چنین وضعیتی زمینه منفی جدی برای بازار کار ایجاد میکند، چراکه وقتی تقاضای بنگاهها برای سرمایهگذاری محدود باشد، ماشینآلات و تجهیزات کمتری خریداری میشود و این موضوع علاوه بر کاهش ظرفیت تولید، روی بنگاههای تامینکننده تجهیزات و ماشینآلات نیز اثر منفی میگذارد.
او ضمن اشاره به آمارهای سرمایهگذاری در بخشهای مختلف اقتصادی، ادامه داد: کمترین کاهش سرمایهگذاری در بخش کشاورزی بوده و در فاصله سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۲، به قیمتهای ثابت سال ۱۳۹۵، سرمایهگذاری در این بخش حدود ۱۹ درصد کاهش یافته است. در فعالیتهای مرتبط با ارتباطات، میزان کاهش سرمایهگذاری حدود ۶۵ درصد بوده است. در صنعت و معدن، آب، برق و گاز و همچنین نفت و گاز نیز شاهد کاهش قابلتوجه سرمایهگذاری هستیم. سرمایهگذاری در بخش نفت و گاز کاهش ۵۳.۷ درصدی داشته است، در حالی که در برنامه سوم توسعه به صادرات نزدیک به چهار میلیون بشکه نفت رسیده بودیم.
کریمی همچنین با اشاره به کاهش حدود ۳۰ درصدی سرمایهگذاری در ساختمان، اظهار کرد: در مجموع، در فاصله سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۲ میزان سرمایهگذاری در کشور بیش از ۴۴ درصد کاهش یافته است و از سال ۱۳۹۸ به سختی میزان سرمایهگذاری توانسته است استهلاک تجهیزات و ماشینآلات را جبران کند. این تصویر از سرمایهگذاری، خبر خوبی برای بازار کار نیست، چراکه ظرفیت مولدی برای ایجاد فرصتهای شغلی جدید ایجاد نشد.
اقتصاد دیجیتال از مسیر توسعه عقب مانده است
در ادامه، این استاد دانشگاه با بیان اینکه اقتصاد دیجیتال در ایران قابل مقایسه با بسیاری از کشورهای منطقه نیست، توضیح داد: اقتصاد دیجیتال در تمام دنیا یکی از مهمترین عرصههای رشد و توسعه اقتصادی است. محدود شدن ارتباط با دنیا، قطعیهای اینترنت و کاهش تمایل بنگاهها به سرمایهگذاری در فعالیتهای دیجیتال از جمله عوامل وضعیت فعلی اقتصاد دیجیتال در کشور است.
او همچنین ناترازی انرژی را یکی دیگر از مشکلات جدی اقتصاد ایران دانست و گفت: مجموعه این عوامل سبب شده از سال ۱۳۹۰ تاکنون، فرصتهای شغلی مولد با ارزش افزوده بالا از بین برود. از سوی دیگر، افرادی که شغل خود را از دست میدهند، دیگر نمیتوانند برای مدت طولانی بیکار بمانند و ناچارند برای کسب درآمد به مشاغل بیکیفیت، با بهرهوری پایین و درآمدهای بیثبات روی بیاورند. دستفروشی و فعالیت در تاکسیهای اینترنتی از نمونههای این وضعیت هستند و گفته میشود فقط در اسنپ، حدود هشت میلیون نفر راننده ثبتنام کردهاند.
کاهش درآمد سرانه، توان اشتغالزایی را کاهش میدهد
کریمی با اشاره به وضعیت رشد اقتصادی کشور، اظهار کرد: بعد از تحریمها و در دوره مذاکرات و اجرای برجام، رشد اقتصادی افزایش پیدا کرد، اما پس از خروج آمریکا از برجام بهشدت کاهش یافت. بعد از روی کار آمدن بایدن و کاهش نسبی فشار تحریمها، رشد اقتصادی اندکی افزایش یافت، اما دوام نیاورد. اگر به درآمد سرانه نگاه کنیم، براساس برآورد مرکز آمار ایران در فاصله سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳، بخش قابلتوجهی از درآمد سرانه از بین رفته است. با وجود رشد پایین جمعیت، سقوط درآمد ملی قابلتوجه بوده و نتیجه آن و کاهش توان اقتصاد برای ایجاد فرصتهای شغلی با درآمد کافی است.
بین سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۲ یک میلیون شاغل به بخش خرده فروشی و تعمیر وسایل نقلیه اضافه شد
این استاد دانشگاه با اشاره به وضعیت بخش خردهفروشی و تعمیر وسایل نقلیه، گفت: در فاصله سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۲ نزدیک به یک میلیون شاغل به این بخش اضافه شده، در حالی که ارزش افزوده آن منفی بوده؛ یعنی کالاهای کمتری مبادله شده، اما افراد بیشتری وارد این بخش شدهاند و درآمد آنها نیز به قیمتهای ثابت کاهش یافتهاند.
وی با اشاره به وضعیت بنگاههای اقتصادی، گفت: بسیاری از بنگاههای بزرگ دولتی و شبهدولتی سیاستشان این بود که نیروی انسانی خود را کاهش ندهند، برای مثال در ایرانخودرو و سایپا، بهرغم کاهش شدید تولید، تعدیل نیروی گستردهای اتفاق نیفتاد. حفظ اشتغال در این واحدها به قیمت کاهش بهرهوری انجام شد؛ یعنی تولید کمتر با نیروی ثابت. از تابستان ۱۴۰۴ تا پاییز، بیش از ۶۰۰ هزار بیمهشده اصلی تامین اجتماعی کم شدند که نشان میدهد بنگاهها دیگر برای بخشی از نیروی کار حق بیمه پرداخت نکردهاند. سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۲ افزایش بیکاری به شکل کنونی دیده نمیشد. در آن دوره، افرادی که مشاغل با بهرهوری بالا را از دست میدادند، به سمت مشاغل بیکیفیت حرکت میکردند، اما در دوران جنگ دیگر چنین امکانی نیز محدود شد و بیکاری به سرعت افزایش یافت. بسیاری از فعالیتهای غیررسمی مانند دستفروشی تحت پوشش قانون کار نیستند و بیمهای نیز برای آنها پرداخت نمیشود، بنابراین اشتغال غیررسمی که زیر چتر حمایتی قانون قرار ندارد، در چنین شرایطی بهشدت افزایش پیدا میکند.
نرخ مشارکت اقتصادی کاهش یافت اما نرخ بیکاری کاهشی اعلام شده است
کریمی با اشاره به آمار بازار کار در زمستان ۱۴۰۴، گفت: نرخ مشارکت اقتصادی، یعنی سهم افرادی که وارد بازار کار میشوند، برای مردان و زنان کاهش پیدا کرده، اما نرخ بیکاری کاهش یافته است. بخشی از افرادی که شغل رسمی خود را از دست دادهاند، وارد فعالیتهای خوداشتغالی و غیررسمی شدهاند و همچنان شاغل محسوب میشوند، اما این مشاغل ارزش افزوده و کیفیت پایینی دارند.
او افزود: در همین دوره وضعیت اشتغال جوانان و افراد دارای تحصیلات عالی بدتر شده و نرخ بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی و جوانان افزایش یافت. وضعیت زنان از همه بدتر است و نرخ بیکاری زنان جوان به بالای ۲۵ درصد رسیده است. در اردیبهشت ۱۴۰۵، با وجود اینکه جمعیت بالای ۱۵ سال حدود ۸۰۰ هزار نفر افزایش یافته، جمعیت فعال تنها ۳۰ هزار نفر بیشتر شد. تعداد شاغلان در بهار ۱۴۰۵ نسبت به بهار ۱۴۰۴ حدود ۴۵۰ هزار نفر کاهش یافته است، اما این عدد بهتنهایی وضعیت بازار کار را نشان نمیدهد، چراکه در همین فاصله تعداد شاغلان پارهوقت نیز حدود ۴۰۰ تا ۴۵۰ هزار نفر افزایش پیدا کرد.
این استاد دانشگاه گفت: اگر کاهش تعداد شاغلان و افزایش اشتغال پارهوقت را در کنار هم قرار دهیم، میتوان گفت حدود ۹۰۰ هزار نفر، شغل خوب خود را از دست دادهاند و بخشی از آنها به سمت مشاغل کمکیفیت و بیثبات رفتهاند. نرخ مشارکت مردان از ۶۸.۴ به ۶۷.۸ درصد و زنان از ۱۴ به ۱۳ درصد رسیده است. فرصتهای شغلی از دسترفته بهطور خالص برای مردان ۲۶۳ هزار نفر و برای زنان ۱۸۷ هزار نفر بوده. نرخ بیکاری مردان از ۶ به ۷.۵ درصد افزایش یافته و در زنان نیز افزایش بیشتری رخ داده است. نرخ بیکاری مردان جوان ۱۵ تا ۲۴ ساله از ۱۷.۴ به ۲۰.۸ درصد رسیده و نرخ بیکاری زنان جوان در همین گروه سنی نیز از ۳۰.۹ به بالای ۳۵ درصد افزایش یافته است.
در کشاورزی و خدمات، اندکی افزایش اشتغال داشتهایم
کریمی با اشاره به وضعیت اشتغال در بخشهای مختلف اقتصادی کشور گفت: در کشاورزی و خدمات، اندکی افزایش اشتغال داشتهایم، اما بیشترین کاهش اشتغال در بخشهای صنعت، معدن و ساختمان رخ داده و بیش از ۶۰۰ هزار فرصت شغلی از بین رفته است. علاوه بر جنگ، قطع برق و گاز نیز صاحبان سرمایه در بخش صنعت را بهشدت تحت فشار قرار داده و موجب شده برخی بنگاهها نیروی خود را کاهش دهند. تعداد افرادی که کمتر از ۴۴ ساعت در هفته کار میکنند، حدود ۴۴۰ هزار نفر افزایش یافته و نرخ اشتغال ناقص از ۶.۶ به ۸.۵ درصد رسیده است. برخی بنگاهها نیز به جای تعدیل کامل نیرو، اضافهکاری را قطع کرده و مزایا را کاهش دادهاند.
بدون رفع تحریمها، اشتغال مولد بهبود نمییابد
کریمی تاکید کرد: باید از طریق راهکارهای دیپلماتیک، تحریمها را از سر اقتصاد ایران کم کنیم. تنها چشماندازی که میتواند امیدبخش باشد، رفع تحریمها، حذف موانع تجاری و مالی و ایجاد چشماندازی روشن برای اقتصاد کشور است؛ چشماندازی که ریسک سرمایهگذاری را کاهش و تولید را افزایش دهد و زمینهساز شکلگیری اشتغال مولد، باثبات و با درآمد کافی یا همان «کار شایسته» باشد.
